ارگ علی شاه تبریز

ارگ تبریز ( علی ‌شاه ) یکی از بلند ترین دیوار های تاریخی کشور و نماد شهر تبریز و یکی از بنا های تاریخی شهر تبریز است . ارگ علیشاه یا ارگ تبریز در مرکز شهر تبریز ( منطقه 8 ) ، در ضلع جنوبی تقاطع خیابان امام خمینی و فردوسی ، مابین چهارراه شریعتی و میدان شهرداری قرار دارد و امروزه فضای پیرامون آن برای برگزاری نماز جمعه مورد استفاده قرار می ‌گیرد و مصلای بزرگ تبریز در این مکان احداث شده ‌است که سالانه پذیرای هزاران نفر از گردشگران داخلی و خارجی است .
بنای ارگ تبریز باقیمانده مسجدی است که در قرن هشتم هجری توسط تاج الدین علیشاه وزیر الجایتو ساخته شده است . این بنا بر اثر زمین ‌لرزه و گذر زمان تا حدودی تخریب شده است . در محوطه ارگ ، آثار تاریخی ارزشمندی همچون « مدرسه نجات » که به ‌عنوان یکی از نخستین مدارس ایران به ‌شمار می ‌رفت و نیز « سالن تئاتر شیر و خورشید » قرار داشت که پس از شروع برنامه تخریب و تبدیل ارگ تبریز به مصلای بزرگ تبریز از سال ۱۳۶۰ و در زمان امامت جمعه آیت ‌الله ملکوتی ، بخش اعظمی از ارگ توسط جهاد سازندگی با بولدوزر و مواد منفجره تخریب شده است .
ارگ تبریز و محوطه باستانی آن در ۱۵ دی ۱۳۱۰ خورشیدی به شماره ۱۷۰ در فهرست آثار ملی ایران به ‌ثبت رسیده است و نقشه حریم استحفاظی قانونی و ضوابط حفاظتی آن در نشست ۲۹ خرداد ۱۳۵۷ شورای حفاظت آثار تاریخی اداره کل حفاظت آثار تاریخی مشخص و مورد تأیید اعضا قرار گرفته است .


امروزه تنها بخشی از دیوار های عظیم و محراب بسیار بلند شبستان جنوبی این مسجد برجای مانده است که خود موید شکوه و آبادانی آن در گذشته است . دیوار های موجود در حقیقت تشکیل ‌دهنده ایوان طاق ‌پوش و حمال طاقی استوانه ای عظیمی بوده است که فضای به ‌وجود آمده به‌ عنوان شبستان و عنصبر اصلی مسجد علی ‌شاه به ‌شمار می ‌رفته است . بقایای موجود بنا ، حکایت از یک ایوان به ‌عرض ۳۰٬۱۵ متر و جرز و دیوار های کناری به ضخامت ۱۰٬۴۰ متر و پی‌ ها و فونداسیونی ژرف و حجیم متناسب سازه های فوقانی و ارتفاع احتمالی بنا تا خط آغاز طاق استوانه ای ۲۵ متر ( البته دقت رد تناسب سازه های اثر ۳۶ متر صحیح به‌ نظر می‌ رسد ) بوده است .

توصیف ارگ توسط دیگران

حمد الله مستوفی
وزیر خواجه تاج ‌الدین علی‌ شاه جیلانی در تبریز و در خارج محله نارمیان ، مسجد جامع بزرگی ساخته که صحنش دویست گز در دویست گز و در صفحه ای بزرگ از ایوان کسری به مداین بزرگ ‌تر ، اما چون در عمارتش تعجیل کردند ، فرو آمد و در آن مسجد انواع تکلفات به تقدیم رسانیده اند و سنگ مرمر بی ‌مقیسا در او به ‌کار برده و شرح آن را زمان بسیار یابد .

شاردن
تعداد مساجد تبریز دویست و پنجاه است ... مسجد علی‌ شاه تقریباً بالتمام مخروبه و منهدم شده است . قسمت‌ های سفلی که به گزاردن نماز افراد مردم اختصاص دارد و مناره آن را که بسیار رفیع و بلند است ، مرمت کرده اند . هنگام ورود از ایوان نخستین اثری که از تبریز مشاهده می ‌شود ، همین مناره است . چهار صد سال می ‌شود که این مسجد را خواجه علی‌ شاه بنا کرده است . مشار الیه صدر اعظم غازان خان شاهنشاه ایران که مقر سلطنتش تبریز بود و در همان ‌جا نیز به خاک سپرده شده بوده است . هنوز هم مقبره وی در یک منار مخروبه عظیمی که به نام او ، منار « غازان خان » نامیده می شود ، مشهود است .

شفیع جوادی
در زمان عباس میرزای قاجار این بنا به محل قورخانه و مخزن مهمات لشگر تبدیل یافت و و حصاری دور آن کشیده شده ، به همین سبب نیز نام « ارگ » به آن دادند . از ارگ علی شاه اکنون ویرانه ای بیش نمانده است . بلندی ساختمان فعلی ۲۵-۲۶ متر و دهانه محراب آن ۳۸ پا و ۶۹ پله بین دو دیوار از سمت خاور دارد که می ‌توان به بالای بنا رفت . در زمان رضاشاه قسمتی از پهنه اطراف آن را به صورت باغ و گردشگاه عمومی ( باغ ملی ) درآوردند و سالن نمایشی نیز در کنار آن بنا کردند . اخیراً نیز در برنامه های شهرداری تبریز این مسأله منظور شده و قرار است اطراف آن را به‌صورت میدان و خیابان وسعت بدهند ؛ به‌طوری که بنای باقی ‌مانده که نماد تبریز است ، در وسط میدان قرار گیرد .

مجله هنر و مردم
وقتی که به کنار خیابان ارگ رسیدم دربش را باز دیدم همان جوی آبی که حمد الله مستوفی و ژان شاردن و دیگران از آن نام برده اند در وسط باغچه بزرگی جلوی دیوار عظیم ارگ به ‌چشم می‌ خورد . زلال و روان و در دو سمتش درخت و چمن . به سمت چپ ، ساختمانی بود که بر سردرش نوشته بود : « تئاتر آذربایجان » . این قسمت را در زمان رضاشاه ساخته اند .
رو به ‌روی من صحنی بود میان سه دیوار که عظیم بالا رفته بود و سمت چپش ۶۹ پله با فاصله هایی بیش از ۲۰ سانتی ‌متر که بالا رفتن را دشوار می ‌کرد و نفس را می ‌راند . پله یک بار پیچ می ‌خورد و بعد با همان فاصله می ‌رسد به بالای دیوار . بلندی دیوار ۲۵ متر است و ضخامت آن حدود ۱۰ ( دقیقا ۱۰٬۴۰ متر ) که شاید در گذشته با کاشی یا مرمر پوشیده بود ؛ اما من که اثری از این دو ندیدم . دور سه دیوار را گشتم با جا های قرار دادن تنفگ که در اطراف دیدم به تمام بارویی عظیم به نظرم آمد و ظاهراً از زمان عباس میرزا که مسجد علی شاه را تبدیل به قورخانه و انبار مهمات کردند ، همین شکل مورد استفاده را هم پیدا کرد ؛ به شکلی که هیچ ‌کس ممکن نیست از ۶۹ پله بنا بالا برود و در و دیوار ها را بگردد و بگوید که این‌جا مسجد بوده است و نه یک قلعه مستحکم نظامی .
دور دیوارها - از بالا - حفره های بزرگی دیدم که به دهانه چاه ‌مانندی و کبوتران چاهی را دیدم که در عمق این حفره ها آمد و شد می ‌کردند . بعد به تحقیق دریافتم که این حفره ها آغاز ره های زیرزمینی و دالان ‌های بسیار پهن و بلندی بوده که در زمان ‌های مختلف - به ‌ویژه در دوره قاجاریه و در جریان انقلاب مشروطه و شاید هم در دوره مغول و زمان ‌های پس از آن - به ‌نوان ره های مخفی برای فرار و رسیدن سریع از این‌ جا به جا های دیگر به ‌کار می ‌آمده اند .

احمد کسروی
غزوخان ( عزت ‌الله خان ) از وضع آشفته دوران محمد علی شاه بهره جسته و برای چپاول تبریز با مستبدان همکاری کرده و به تبریز حمله ‌ور شده‌ بود . آزادی ‌خواهان هم از زیر همین نقب به پشت دشمن حمله کردند و پیروز شدند . در مسجد کبود تبریز پشت صحن دوم به دهانه ای برخوردم که دریافتم نقابی است که به ارگ علی شاه می ‌رسد .

بیت ‌الله جمالی
قسمتی از دانشسرای دختران تبریز که در محوطه مسجد استاد و شاگرد سابق بنا شده است ، چند سال پیش فرود می‌ نشیند و گودال یا تونلی بزرگ نمایان می شود ؛ اما برای آن‌ که کاوش کنند ، آن را پر کردند . احتمال می ‌رود که تونل قسمتی از این را زیرزمینی بوده است ؛ این راه به ‌قدری بزرگ بود که می شد با درشکه از آن عبور کرد .
پشت دیوار بلند ارگ تبریز در هر سه سمت ویرانه است با تکه باغی و خانه ای و مدرسه ای . دهانه محراب ۳۸ پا است و ۶۹ پله که از آن بالا رفتیم . بین دو دیوار از سمت خاور ساخته شده است که در زمان سلطنت رضا شاه قسمتی از تپه اطراف ارگ را به‌ صورت باغ و گردشگاه عمومی درآوردند که ساختن سالن تئاتر آذربایجان هم در همین برنامه بوده است ... به‌ طوری که مشهود است در زیر ابن بن ، سه نقب یا دالان زیرزمینی وجود دارد که یک رشته آن از ارگ به شنب ‌غازان و رشته دیگر به باغ‌ میشه فعلی - محل سابق ربع رشیدی - و رشته ای نیز از وسط بازار گذشته و پس از عبور از زیر رودخانه آجی ‌چای به حوالی فرودگاه می‌ رسد .

علی ‌اکبر سرفراز
بنای ارگ بنایی ناتمام است و به دو بخش قدیمی و جدید تقسیم می شود . بخش جدید توسط تاج ‌الدین علی شاه به بخش قدیمی افزوده شده است . بخش قدیمی که در سال ۱۳۶۰ تخریب شد در شمال و بخش جدید در قسمت جنوبی که اکنون باقی مانده ، ساخته شده است .

آمار سایت آژانس فرزانگان

360167
بازدید امروز
بازدید دیروز
بازدید این هفته
بازدید این هفته
بازدید این ماه
بازدید ماه اخیر
کل بازدید
68
180
248
357123
8403
11857
360167

آی پی شما: 23.20.162.200